موقعیت جغرافیایی
پیکرهی شاپور اول در استان فارس واقع شده است . این استان سرزمینی است کوهستانی بادره های ژرف و حاصلخیز در بخش های جنوبی رشته کوههای زاگرس . بلندی این استان از سطح دریا میان ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ متر است، بدین سبب از نظر آب و هوایی بسیار مساعد است و بنابراین جزو کهن ترین مراکز استقرار در خاور نزدیک به شمار میرود. باشکوهترین آثار برجای مانده از دوران ایران باستان در این استان است .
سرزمین فارس در روزگار باستان با نام های گوناگونی خوانده میشده؛ مثلاً هخامنشیان در سنگنوشتههای خود آن را پارسه مینامند و نویسندگان کلاسیک آن را پرسیس می خوانند . ساسانیان نیز مانند هخامنشیان از این سرزمین برخاستند و توانستند خود را در دهه بیست سده ی سوم میلادی از یک نیروی محلی به قدرتی جهانی تبدیل سازند . فارس سرزمین مورد علاقه ی ساسانیان بود . چراکه آنان مهمترین کاخ ها، دژها، اقامتگاه ها و شهرهای خود را در این سرزمین بنیان نهادند . بدین جهت این سرزمین در پژوهشهای باستان شناختی ساسانی اهمیت بسیار دارد.
غاز شاپور که در آن پیکره ی این پادشاه ساسانی قرار دارد یک غار طبیعی است که در حدود شش کیلومتر از شهر باستانی بیشاپور فاصله دارد . شهر باستانی بیشاپور که به احتمال بسیار به دستور شاپور اول ساخته شده، در میان کوه های بلندی احاطه شده است . وجود رود شاپور که از کنار این شهر باستانی می گذرد باعث حاصلخیزی دو چندان این منطقه گشته است.
در روزگار باستان شهر بیشاپور میان راهی قرار داشت که دو شهر بزرگ آن دوران یعنی فیروزآباد و شوش را با هم متصل می ساخت. امروزه ویرانه های این شهر در حدود بیست کیلومتری شهر جدید کازرون قرار دارد، در کنار جاده ای که این شهر را به شیراز متصل میسازد.
درمقایسه با شهرهای دیگر ساسانی، برجستگی شهر بیشاپور در درجهی اول به سبب نقشهی شطرنجی آن است که در آن خیابان ها همدیگر را به صورت متقاطع قطع می کنند . این نوع نقشه که در روزگار باستان هیپوداموس خوانده می شد، در نزد یونانیان و رومیان بسیار متداول بود و به سبب آسانی در امر اندازه گیری شهر اهمیت ویژه ای داشت . بیشاپور با شهرهایی که در دوران اردشیر اول ساخته شده اند، تفاوتی بنیادی دارد، چرا که این شهرها همگی طرح دایرهوار دارند.
از این شهرها یکی شهر اردشیر خره است؛ یکی از بهترین و زیباترین شهرهایی که به دستور اردشیر اول ساخته شده است. این شهر دارای نقشه ای گرد است و از هسته ی مرکزی خود یعنی برج فیروزآباد تا بخش پایانی شهر به وسیله ی خیابانهای مدور گوناگونی تقسیم بندی شده است . از طرف دیگر هر بخش مدور شهر با خیابان های راست خود که از برج مرکزی شهر آغاز می شوند به نوعی دیگری بخش بندی شده است. طراح شهر اردشیر خره به طور یقین با طرح دایره وار شهرهای دوران اشکانی همچون دارابگرد و الحضر آشنا بوده است و آن را برای ساخت شهر اردشیر اول برگزیده بوده است .
وجود بناهای بزرگ در مرکز شهر، همچون برج مرکزی یا ویرانههای ساختمان تخت نشین، بازگوکننده ی این امر هستند که در اولین محوطه ی مدور شهر به طور کلی مراکز حکومتی و مذهبی دوران اردشیر اول قرار داشته است. دانش باستان شناختی ما از شهرهای نخستین ساسانیان بسیار اندک است . هم اندک هم به واسطه ی کاوش های بسیار کم و سطحی ای است که در این شهرها صورت گرفته است .
به نسبت شهرهای دیگر ساسانی آگاهی ما از شهر بیشاپور به سبب کاوش های صورت گرفته در آن بیش تر است، گرچه همین کاوش ها نیز بسیار ناچیز است و تنها بخش اندکی از شهر از دل خاک بیرون آمده است.
از نظر باستان شناسی بیشاپور به سبب موقعیت جغرافیایی، بناها و آثاری که در خود و حومه ی خود دارد و همچنین آثار یافت شده در آن، در میان شهرهای نخستین ساسانی برجستگی خاصی دارد . بیشاپور جز آن که یکی از مراکز اصلی قدرت در دوران شاپور اول بوده، در میان جانشینان او هم همچنان اعتبار داشته است.
کوچ اجباری زندانیان جنگی و مردمان سرزمینهای تصرف شده به سرزمین فارس در میانه های سدهی سوم میلادی، باعث بهبود ناگهانی اقتصاد و دگرگونی بنیادی هنر این سرزمین شد . هنرمندان باختری با حضور خود در بیشاپور آثار هنریای را از خود برجای نهادند که انکار آنها ممکن نیست . از این میان می توان به طرح شطرنجی شهر، روش های گوناگون دیوارسازی و سبک سنگ تراشی در بنا اشاره کرد که به طور یقین از عملکرد هنرمندان رومی ناشی میشود.
کشف موزاییک هایی در بیشاپور که با دانش رومی ساخته شده اند جزو یافته های کمنظیر در ایران است . این موزاییک ها به احتمال بسیار زیاد توسط هنرمندان رومی شهر انطاکیه ساخته شده اند؛ شهری که شاپور اول ساسانی در سال ۲۶۰ میلادی دومین بار بود که توانست آن را به طور کامل فتح کند.
بزرگنمایی در امر ساختمان سازی در بیشاپور چشمگیر است. در بخش خاوری شهر، یعنی جایی که به وسیله ی کاوشهای باستان شناسی تا حدودی از دل خاک بیرون آمده، در اوایل دوران ساسانی یک مجموعه ی ساختمانی غول آسا ایجاد شده است . بخشی از این مجموعه دربرگیرنده ی تالار گنبدداری است که به وسیله ی راهروهای کناری احاطه شده است. قبلاً این تالار گنبددار را کاخ می دانستند، اما دیتریش هوف معتقد است که بخش توسعه یافتهتری از یک آتشکده است. گنبد تالار بیشاپور را، که در اصل دارای وتری بیش از ۲۰ متر بوده است، می توان بزرگ ترین گنبدی قلمداد کرد که در دوران ساسانیان ساخته شده است . در کنار تالاب گنبدار یک ساختمان زیرزمینی وجود دارد که به سبب داشتن مجراهای گوناگون آب احتمالاً یک پرستشگاه است.
یکی دیگر از یافته های ارزشمند در بیشاپور سنگ نوشتهای است بر روی یکی از دو ستون واقع در مرکز شهر، این سنگ نوشته نه تنها برای تاریخ گذاری و گاهنگاری اوایل دوران ساسانی بسیار با ارزش است، بلکه حاوی این آگاهی هم هست که در روزگار شکوفایی این شهر پیکره ای از شاپور اول ساسانی در جلوی این دو ستون ایستاده بوده که امروزه دیگر از آن اثری نیست.
درگاه ورودی غار شاپور در دامنه ی کوه شاپور و در ارتفاع ۱۲۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد و بدین خاطر دستیابی به آن کاری چندان آسان نیست . غار شاپور یک غار طبیعی و بسیار بزرگ است که به مقدار زیادی در دل کوه پیش رفته است.
روستای تنگ چوگان کشکولی، نزدیک ترین دهکده به غار شاپور، در دره و در سوی شمالی رود شاپور قرار دارد . از این روستا می توان با یک کوه پیمایی یک ساعته به غار شاپور رسید.
تاریخچه کشف
پس از فتح بیشاپور در سال ۶۳۷ میلادی به وسیله اعراب نام بیشاپور به صورت سابور معرب گردید. این نام جدید نخستین بار بر روی سکه هایی که میان سالهای ۶۹۹ و ۷۰۰ میلادی ضرب شده است، پدیدار می گردد. شمار فراوانی ازاین سکه ها که در بیشاپور ضرب شده است از گونهی ساسانی عربی هستند و در کاوشهای گوناگون در استخر، نقش رستم و شوش به دست آمده اند . دراواسط حکومت عباسیان ضرب سکه های سابور کاهش یافت . این امر به گونه ای نشان دهندهی آن است که با شروع سده ی دهم میلادی ویرانی شهر بیشاپور آغاز شده است.
در هر حال نام معرب سابور توانایی آن را نداشت که نام شهر بیشاپور را که به دستور شاپور اول ساسانی بنیان نهاده شده بود از یاد مردمان محو سازد . در متون تاریخی و جغرافیایی نخستین سده های اسلامی، نام بیشاپور به صورت های گوناگون ضبط شده است : سابور در نوشته های اصطخری ( در حدود ۳۳۰ هجری) بیشاور در کتاب جغرافیایی حدودالعالم از نویسنده ای گمنام ( ۳۶۰ هجری ) ، بیشاور در سفرنامه ی ابن حوقل ( حدود ۳۳۰ هجری ) ، سابور در احسن التقاسیم مقدسی ( حدود ۳۷۰ هجری ) و بیشاور در اثر حمدالله مستوفی ( حدود ۷۲۰ هجری).
یکی از نخستین کسانی که در دوران اسلامی از بیشاپور یاد کرده اصطخری است . این جغرافیدان ایرانی، در نیمه ی سدهی دهم میلادی می دانسته که شهر سابور به دستور شاپور ( اول) ساسانی بنیان نهاده شده است. بر طبق نوشتهی او، این شهر همانند زادگاهش، استخر، بزرگ بوده است . او همچنین مینویسد که سابور شهری بدون حومه است و در آن چندین آتشکده وجود دارد که در سراسر سرزمین فارس بلند آوازه هستند . اصطخری همچنین شرحی از نقش برجسته های بیرون شهر بیشاپور میدهد.
در کتاب حدود العالم آمده است که بیشاور شهری ثروتمند بوده که شاپور ( اول) آن را ساخته است و در ادامه می گوید که این شهر را حصاری احاطه کرده و دو آتشکده دارد که زائران برای پرستش به آنجا می روند. در این کتاب همچنین گفتاری است در مورد کوهی در نزدیکی شهر که در آن تصاویری از شاهان پیش از شاپور، یعنی موبد و مرزبان، کشیده شده و وقایع زمانشان درج گردیده است.
در میان نویسندگان و جغرافی دانان قرون اولیه ی اسلامی، نوشته های مقدسی در مورد بیشاپور و غار شاپور ارزش بسیاری دارد . او به یقین دقیق ترین نویسنده و معتبرترین گواه در این موضوع است. نوشتههای او بر آگاهی های ما در مورد این منطقه بسیار می افزاید. در پایان سدهی دهم میلادی ( نیمه دوم قرن چهارم هجری ) او فروپاشی تدریجی این شهر پرجمعیت را دیده و بااندوهی ژرف آن را به نگارش درآورده است . مقدسی درادامه گزارش خود از این شهر می نویسد که در شهر بیشاپور یک پیکره از سنگی ۲ متر / سیاهرنگ وجود دارد که در حدود ۵ بلندی دارد و بر روی دست آن نوشتهای به زبان پارسی است: در شهر شاپور تندیسی غلامی از سنگ سیاه است که » لُنگ بربسته و بر بازوی او نوشته ای به فارسی است . او در میان راه ایستاده، کمرش نُه وجب است و بلندایش سک قامت «. و یک ذراع به احتمال بسیار زیاد این پیکره همانی است که زمانی در مرکز شهر ایستاده بوده و به واسطه ی سنگ نوشته ی کشف شده بر روی ستونی در بیشاپور از آن آگاهی می یابیم. مقدسی در کتاب خود جزئیاتی را می نویسد که تنها یک گواه راستین میتوانسته آن ها را بیان کند . او از پیکره ای نام می برد که در غاری در نزدیکی بیشاپور قرار دارد و یکی از عجایب سرزمین فارس است.
. . . در یک فرسنگی نوبندگان تندیس شاپور دوم در غاری قرار دارد که تاج بر سر دارد و در پایه ی آن سه شاخه ی سبز است. دور پاهایش در حدود سیزده وجب است و سرتا پایش یازده، ذراع، پشت مجسمه را آبی قرار گرفته که نه بالا می آید و نه فرو میرود؛ باد سختی هم در آنجا میوزد. بدون تردید این شرح مقدسی مربوط به پیکره ای است که هم اکنون در غار شاپور است.
در مورد غار شاپور و پیکره ی واقع در آن متن مهم دیگری نیز وجود دارد که فضل اله حسینی در سده ی هشتم هجری نگاشته است. او مینویسد:
. . . امروزه در نزدیکی روستای شاپور غار بسیار ترسناکی وجود دارد و در آن پیکره ی سنگی شاپور قرار دارد که از جنس سنگ و به شکل ستون است و در میانه ی غار ایستاده است . در سوی دیگر غار تصاویر و نیمتنههای دیگری وجود دارد…
از این نوشته می توان نتیجه گرفت که پیکره ی شاپور در سدهی هشتم هجری هنوز برپا بوده است. پس از فضل ا. . . حسینی دیگر نوشته ای در مورد بیشاپور در دست نیست تا جیمز موریه که در سال های ۱۸۰۹ تا ۱۸۱۱ میلادی از بیشاپور بازدید کرد و مشاهدات خود را نوشت . او از این منطقه توصیفی کلی کرده و از دژ استوار بیشاپور و شش نقش برجسته موجود درکنار شهر طرح هایی فراهم آورده است . بنا به دلایل نامشخصی او نتوانسته غار شاپور را ببیند . اندکی پس از آن میجر استون موفق به بازدید غار شاپور گردید . بنا به گفته جورجیبا هرمان، سر ویلیام اوزلی اولین کسی است که اقدام به نوشتن مقالهای در مورد پیکرهی شاپور نمود.
لرد کرزن در کتاب خود، ایران و قضیه ایران، فهرستی تهیه کرده که در آن نام افرادی که غار شاپور را پس از موریه بازدید کرده اند آمده است . تالبوت رایس درباره نخستین پژوهشها و بازدیدهای شهر باستانی بیشاپور گزارش های مهمی نوشته است.
رومن گیرشمن نتایج و کاوش های خود را در بیشاپور و اطراف آن در دو جلد با عنوان بیشاپور یک و دو به فاصله پانزده سال از یکدیگر به چاپ رساند . اندیشه کاوش کردن در بیشاپور را اول بار ژورژ سال در سال ۱۹۳۴ مطرح کرد . او در آن زمان رییس بخش هنرهای آسیایی موزه لوور در پاریس بود. با گزینش این شهر برای کاوش، فرانسویان امید آن را داشتند که دانش مربوط به اوایل دوران ساسانی که تا این زمان بسیار ناچیز بود با یافته های تازه از این شهر گسترش یابد. وجود نقش برجسته های بزرگ ساسانی در دره بیشاپور و همچنین پیکره شاپور اول در غار شاپور سبب اصلی پژوهش های فرانسویان در بیشاپور بود.
کاوشهای باستان شناسی در شهر باستانی بیشاپور به سرپرستی گیرشمن در پاییز سال ۱۹۳۵ میلادی آغاز گردید و تقریباً بدون وقفه تا سال ۱۹۴۱ ادامه یافت، تا این که به سبب گسترش دامنه جنگ جهانی دوم در اروپا و همچنین در ایران کار کاوش آنان متوقف شد . بدین خاطر گیرشمن به افغانستان رفت تا در آنجا سرپرست گروهی دیگر از باستان شناسان فرانسوی شود.
به گفته گیرشمن، او پیش از ترک بیشاپور همه یافته های خود را که در طول چندین سال کاوش در آنجا به دست آمده بود و حتی گزارش های باستان شناسی گروهش را در همین شهر و درون ساختمانی که بی شباهت به یک سنگر نبود برجاگذاشت و زمانی که از افغانستان به بیشاپور بازگشت، دید که ساختمان مذکور ویران شده و یافته های داخل آن به غارت رفته است . گیرشمن عشایر و روستاییان منطقه را عامل این یغما معرفی می کند. اما او در کتاب خود هیچ نشان دقیقی از ساختمان و از یافته هایش که در آن نگهداری می شدند، نمی دهد. در این میان دولت وقت ایران تنها موفق شد شمار اندکی از اشیای یافته شده در بیشاپور را به دست آورد.
به هر حال یافته ها و گزارش های مربوط به کاوش های فصول یک تا پنج در بیشاپور تقریباً به طور کلی از بین رفتهاند. در مورد غار شاپور نیز از گیرشمن گزارشی سودمند باقی نمانده است. او در کتابش، بیشاپور، تنها اشاراتی کوتاه به غار شاپور و پیکره غول آسای داخل آن -که آن موقع روی زمین بوده کرده و تعداد معدودی عکس از غار و مجسمه در آن جای داده است.
کتاب گریشمن مشکلات دیگری هم دارد . مثلاً اوکتاب بیشاپور دو را در سال ۱۹۵۶ و بیشاپور یک را سی و پنج سال پس از کاوش هایش در بیشاپور، یعنی در سال ۱۹۷۱ ، به چاپ رساند. او در کتاب هایش ابداً نمی گوید که اول بار کی به غار شاپور قدم نهاده یا چه مراحلی از کار او و گروهش انجام داده اند. گیرشمن امید داشت که پس از پایان جنگ جهانی دوم دوباره اجازه کاوش در بیشاپور را به دست آورد، اما خوشبختانه حکومت وقت ایران دیگر به او اجازه ی کاوش در این شهر نداد.

Popularity: 6%

مطالب مرتبط

• مطلب مرتبطی وجود ندارد