حبیب داراب پور*

روستای سرمشهد در فاصله ۷۵ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان کازرون واقع است .

آنچه که امروز به طور ویژه در این منطقه باستانی قابل مشاهده است ، شامل : ویرانه های شهر باستانی خندیجان با وسعت ۶۰۰ هکتار( بزرگترین محوطه ساسانی )، تل نقاره خانه، قیز قلعه ، کاروانسرا یا کوشک بهرام و نقش برجسته بهرام دوم و کتیبه سرمشهد و رشته قناتهای تاریخی است .

نقش برجسته بهرام دوم :

بهرام دوم پسر بهرام اول پسرشاهپوراول پنجمین – شهریار ساسانی است که در سالهای ۲۹۳ ۲۷۶ میلادی بر ایران حکومت می کرد. نام بهرام در فارسی باستان به صورت ورهران نوشته می شد که این لغت نیز از واژه اوستایی ورثرغنا ( ایزد جنگ ) به معنای در هم شکننده مقاومت و پیروزمند گرفته شده است.

بهرام قبل از سلطنت با لقب شاهنشاه بزرگ کوشان بر شرق ایران حکومت می کرد .از رویدادهای مهم دوران سلطنت او حمله رومیان و فتح تیسفون توسط آنها به فرماندهی امپراطور کاروس است که خوشبختانه این پیروزی با مرگ امپراطور روم ناکام ماند . بهرام در این زمان با واگذاری بین النهرین و قسمتی از ارمنستان به رومیان صلح را پذیرفت( ۲۸۳ میلادی ) . گویا دلیل این صلح در شرایطی که قوای رومیان به دلیل مرگ امپراطور خویش ضعیف شده بود شورش هرمزد حاکم شرق و برادر بهرام دوم بوده است . این شورش توسط بهرام سرکوب گردید و پسر خود که اونیز بهرام نام داشت ( بهرام سوم ) با عنوان سکانشاه ( پادشاه سکاها ) به حکومت شرق ایران منسوب کرد.

از این شاهنشاه چندین نقش برجسته بر کوهها و صخره های فارس به جای مانده که ۲نقش آن درشهرستان کازرون در تنگ چوگان و روستایسرمشهد قرار دارد و با احتساب احتمالی نقش قندیل که شبیه دیگر نقش برجسته های این پادشاه مخصوصا در برم دلک ( جنوب شیراز ) تعداد این نقوش برجسته درشهرستان کازرون به ۳ نقش افزایش می یابد.

نقش برجسته بهرام در سرمشهد در ارتفاع ۲۳ متری در سینه کوه قرار گرفته که در این نقش،بهرام با صلابت خاصی ایستاده و در حال پیکار با دو شیر نر نشان داده شده است یکی از آنها توسط وی کشته شده و جسدش در مقابل پای بهرام دیده می شود و بهرام خنجر خود را درسینه شیر دوم که به سمت او خیز برداشته فرو کرده است. تاج او همانند تصاویر به جا مانده برروی سکه ها ، مزین به ۲ با ل است که احتمالا متعلق به شاهین ( باز ) یکی از تجلیات ورثرغنا ( بهرام – خدای جنگ ) با نوارهای چین دار در پشت آن و یک گوی بزرگ در بالای آن دیده میشود که از قاب نقش برجسته فراتر رفته و در گوشه سمت چپ کتیبه کرتیر که در بالای آن قراردارد ، واقع گردیده است. در این نقش موهای مجعد ( فر ) بهرام بر روی شانه هایش فرو ریخته و گردنبند مروارید و چین لباسها با مهارت خاصی توسط هنرمند حجار نشان داده شده است . بهرام با دست چپ مچ دست ملکه را که در پشت سر او قرار دارد به نشان حمایت در مقابل حملات شیر در دست دارد ملکه در این نقش دامن بلندی را پوشیده و کمربندی به دور کمربسته است و کلاهی به سر دارد و موهایش به روی شانه هایش ریخته و غلاف شمشیر بهرام در دست وی دیده می شود.

در بین تصویر ملکه و شاه نقش کرتیربه صورت مردی بدون ریش با موهای صاف و با تصویر قیچی بر روی کلاه او دیده می شود و دست چپ را بر روی قبضه شمشیر گذاشته و دست راست را تا مقابل صورت بالا آورده و انگشت اشاره را به نشانه احترام به سمت شاه خم نموده است .در پشت سر ملکه فرد دیگری قرار دارد که حالت او همانند کرتیر است با این تفاوت که بالای نوک کلاه او به سمت جلو خم شده است.

بهرام دوم را می توان شاهی خانواده دوست نامید او بر روی اکثر سکه ها و نقوش برجسته به همراه ملکه و گاه فرزند خود دیده می شود .

کتیبه کرتیر:

کتیبه کرتیردر ارتفاع ۲۵ متری سینه کوه ، به طول ۷۰ متر به خط پهلوی نگاشته / ۲۰/۵ متر و عرض ۲ شده و از لحاظ اندازه بزرگترین کتیبه پهلوی عهد ساسانی به شمار می رود و مضمون آن با نوشته پهلوی کتیبه کعبه زرتشت یکسان بوده و مجموع نوشته های پهلوی نقش رجب و نقش رستم را در بر دارد.

کتیبه سرمشهد ، یکی از چهار کتیبه پهلوی کرتیر ، موبدان موبد است . که در این کتیبه ازاقدامات خود برای استواری دین زرتشت و موفقیتهایی که در این راه نصیبش شده،القاب و عناوین خود، کیفر بزهکاران و پاداش نیکوکاران و کشف و شهودی که برای وی در عالم رویا ، حاصل شده ، سخن می گوید.

کرتیر از روحانیون بزرگ و متنفذ دربار ساسانیان است که زمان ۶ پادشاه نخستین آن سلسله ( اردشیر – شاپوراول- هرمز اول – بهرام اول – بهرام دوم وبهرام سوم ) را درک کرده است . او که در زمان شاپوراول مقام هیربدی ( رئیس آتشکده ) را داشته ، در زمان بهرام دوم به مقام موبدان موبدی می رسد، سه کتیبه پهلوی دیگر او ، یکی در نقش رجب ، دیگری در نقش رستم ، پشت سر نقش شاپور و والرین و چهارمی در زیر کتیبه پهلوی شاپور بربدنه کعبه زرتشت نگاشته شده است. کرتیر بر روی نقوش برجسته به صورت مردی بدون ریش با شمشیری آویخته بر کمر و نقش قیچی بر روی کلاهش دیده می شود. کرتیر با نشان قیچی به روی کلاهش به عنوان بزرگترین قاضی دولت ساسانی درعصر خود قلمداد شده است . پژوهشگران آلمانی مانند پروفسور والتر هینس مفهوم مختار وصاحب صلاحیت برای تصمیم گیری وبلامنازع بودن را برازنده این روحانی با نقش قیچی میدانند وبهرام دوم ساسانی این نشان را به عنوان بالاترین نشان دینی وقضائی شاهنشاهی به او اعطا کرد . و حتی او را متولی معبد آذر آناهیتای شهر استخر گردانید ، مقامی که تا قبل از آن در خاندان ساسانی موروثی بود . بهرام دوم درزمان جلوس یک نوجوان کم سن و سال بود وبا دست کرتیر تاج شاهنشاهی برسر او گذاشته شد.

کرتیر به عنوان رئیس و رهبر روحانیون زرتشتی نسبت به سایر ادیان با شدید ترین شکل ممکن واکنش نشان داد و اولین اقدام او در این زمینه محاکمه و قتل مانی ، پیامبر و نقاش روزگار ساسانی و پیروان آیین وی بود که شرح این نسل کشی مذهبی در تاریخ ذکر شده است.

کرتیر درسه کتیبه که برروی صخره ها وبناهای دولتی ساسانی در فارس حک شده است از اینکه مسیحیان ،مانویان ، برهمنان ، بودائیان ، یهودیان وفرقه های سایر مذاهب را اذیت وآزار کرده است به خود میبالد . وی به عنوان بزرگترین روحانی زرتشتی قبل و بعد از خود بود که پس از شاپور یکم قدرت ونفوذش افزونی یافته است ومدتها پس از شاپور برسر کار بوده است . کرتیر در کتیبه های خود درنقش رجب و کعبه زرتشت به بیان جزئیاتی درباره اقدام خود که به زور شمشیر برای انتشار دین زرتشت درادوار و مقاطع مختلف نموده است میپردازد وشرح چگونگی ارتقاء و افزایش های قدرت مذهبی او تا احراز مرتبه ریاست روحانیون زرتشتی کشور درآخرین کتیبه او ذکر شده است .

* کارشناس میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری کازرون

Popularity: 11%

مطالب مرتبط

• درخواست رییس شورای روستای سرمشهد از مسوولین / ایجاد پایگاه پژوهشی برای روستای ‏سرمشهد الزامی است
• حریم نقش برجسته سرمشهد مشخص شده است
• سرمشهد، بزرگترین محوطه تاریخی ـ اسلامی استان فارس / بعد از ظهر امروز نخستین سمینار ‏سرمشهد شناسی برگزار خواهد شد ‏
• راه اندازی بانک اطلاعاتی کتیبه های ساسانی شهر بیشاپور / ذره بین باستان شناسان بر روی محور فیروزآباد ـ بیشاپور می رود
• نخستین سمینار سرمشهدشناسی برگزار خواهد شد
• موزه کتيبه‌هاي تاريخي و آثار سنگي کازرون