یکی از عناصر تأثیرگذار در معماری بناهایِ دوره ساسانی می تواند آتشکده های ساسانی یا چهارطاقی ها باشد . پلان مربع هم کف آن با چهار بازشدگی در دو محور متقاطع است که روی آن را گنبدی می پوشاند . بناهای معروف به چهار طاق که به تعداد زیاد در ایران به جا مانده ، نمونه مشخص دیگری از معماری عهد ساسانیان را نشان می دهد.

چارتاقی یا چهارطاقی بناهایی با شکل متقارن چهار وجهی و با قاعده مربع را گویند که از چهار پایه با چهار تاق تشکیل شده و گنبدی به واسطه چهار فیلپوش بر روی آنها ساخته شده است.

نگاه داشتن آتش دور از آبادی و محل سکونتِ جمعی، یک راه پاسداشت دین و آیین بود . آتش گاه یا آتشکده یا همان چهار طاق محل نگه داری آتش و مکان تشریفات مذهبی عمومی و نیایش بوده است . پیش از ساسانیان در زمان هخامنشیان آتش در فضای آزاد و بر روی سکوهای بلند مشتعل می شد . پس از تدوین و تنظیم شرایع

مذهب زردشت در قرن چهارم میلادی و پیشرفت و توسعه آیین مزبور و بنا به شریعت این مذهب که مقرر می داشت نور آفتاب نباید به آتش بتابد، این شعله مقدس و مورد احترام بشر اولیه در زمان ساسانی زیر سایبانی قرار گرفت که آن را به شکل چهار در گه معمولا درهای آن بر طبق جهات اربعه تنظیم شده بود و به نام چهار طاقی معروف است، می ساختند و هنگام نیایش آتش ، پیروان آیین زردشت می توانستند آن را طواف و بدون نزدیک شدن به آتش آن را مشاهده کنند . شکل آتشکده ها بر طبق آنچه از زمان ماد به ما رسیده تا زمان ساسانیان مختصر تفاوتی کرده است ولی عموما به صورت چهار طاقی ساده و یا بزرگتر و مهم تر و دارای دالان طوافی در اطراف چهار طاق بودند.

به جز سه آتشکده بزرگ دوران ساسانی ، آتشکده های زیادی در سراسر کشور وجود دارد. بسیاری بر این عقیده اند که آتشکده جره یکی از چارطاق های اربعه ی معروف یکی از قدرتمندترین و ) « مهرنارسه » است که توسط متنفذترین شخصیت ها در میان بزرگان عصر ساسانی ) بنا نهاده شده است.

طبق مستندات تاریخی مهرنارسه در جره و دشت بارین (برخی معتقدند همان دشت برم) بناهای متعدد و « آبروان » باشکوهی را برپا کرد و آتشکده ای را نیز در که تا چند قرن پس از انقراض ساسانیان هنوز برپا بود، ساخت. همچنین وی در نزدیکی همان منطقه چهار ده دیگر را آباد کرد و در هر کدام از آنها آتشکده ای را بنا خداوندا مرا ) « فرامرزاورخذایا ») نهاد و یکی را به نام خود بالا ببر ) نامید و سه آتشکده ی دیگر را به نام سه تن از فرزندانش نامگذاری نمود.

« ماگشنسپان » ، واقع در منطقه ی فراشبند « کارداران » در منطقه ی « زروانداذان » واقع در نزدیکی کازرون و جره، آتشکده هایی هستند که مهرنارسه بنا نهاد و بنا بر اعتقاد بسیاری از باستان شناسان چهارطاقیهای موجود در فراشبند و کازرون و جره همان آتشکده های این شخص متنفذ دوران ساسانی هستند.

این آتشکده ها یا همان چهار طاقی ها محدوده دشت کازرون تا فراشبند را در بر می گرفته است . در جره – که مهر نرسه آن را به همره آبروان از اجداد خود به ارث برده بود – یک آتشگاه وجود دارد ، آتشگاهی دیگر در ۵ یا ۶ » فرسنگی آنجا در دشت بارین و در محلی موسوم به قرار گرفته است . از چهارطاقهای کوچک یکی « تون سبز در مدخل و دیگری در ته دره قرار دارند اولی در ۱۰ کیلومتری کازرون و در پای کتل دختر و دومی نزدیک فراشبند. سه بنای موجود در دره جره ،کازرون و فراشبند به ضرس قاطع متعلق به یک دوره هستند .هر سه چهارطاقی ها جدا ساخته شده و روشهای به کار رفته در ساخت آنها یکسان است.

معرفی چهار طاقی ها:

چهار طاقی جره:

آتشکده یا چارطاقی جره ، دارای ابعادی به طول ۱۴ متر می باشد که همین طول نسبتاً زیاد ابعادش، از آن بنایی ساخته که از فاصله ی چند کیلومتری هم می توان زیباییاش را بر فراز تپه ای که بر آن بنا شده و در مجاورت رودخانهی جره به تماشا نشست.

آتشکده جره را با سنگ های تراش خورده و با نمایی محدب بنا نهاده اند. وجود درگاههای وسیع و شکل خاص سقف آن نیز از دیگر ویژگی های خاص معماری آن محسوب میشود.

این آتشگاه در قله یک بلندی مشرف به رودخانه جره قرار گرفته است . بر این بلندی بقایای متعدد ساختمانهایی وجود دارد که نشان می دهد این جا محل شهری قدیمی بوده است . آتشگاه بر لبه پرتگاهی ژ رف بنا شده تا بتوان آن را از تمام منطقه و از هر دو شعبه دره مشاهده کرد . در نتیجه حصاری نداشته بلکه فقط در سمت شمال غربی آن و در قسمت پایین تپه دماغه مانندی که چهار طاق بر فراز آن قرار گرفته ردیفی از بناهای ضمیمه ، چون اتاق آتش ، انبارهای گوناگون و محل اقامت راهبان به چشم می خورد . بدون تردید این علامت به عنوام آتشگاه نیز مورد استفاده قرار می گرفته و احتمال دارد که اصولا آن را یک آتشگاه به شمار می آورند. مصالح این چهار طاقی از ملاط و سنگ تشکیل شده است.

چهار طاقی کازرون:

در ۱۰ کیلومتری جنوب شرقی کازرون ، بنای مخروبه آتشکده ای است که در سال ۱۳۱۶ به وسیله مهندس کشف شده است . maxime sirou ماکسیم سیرو نقشه چهار طاقی بی نهایت ساده است ، تالاری مربع که هر ضلع آن با طاق بیضی شکل به بیرون راه داشته و بر فراز آن گنبدی نهاده بر گوشه بندی ها و فیل گوش ها .  یکی از پایه ها و دو تا از طاقی ها ویران شده اند. ۵/۳۰ متر ، ضخامت × ۵/ ابعاد خارجی بنا تقریبا ۳۰ ۲متر است . پایه ها / دیوارها یک متر و دهانه طاق ها ۵۰ از قطعه سنگهایی که ناهمواری های آنها را تراشیده اند، در چینه های منظم به کمک ملاطی ضخیم از گچ ساخته شده اند . این نحوه سنگ چینی ، یه طوری که در ریزش های سمت جنوبی و غربی ملاحظه می شود ، در داخل پایه ها نیز ادامه داشته است . ضربی ، طاقهای بیضی که یکی از آنها سالم باقی مانده ، به کمک همین قلوه سنگها، که اندازه خاصی ندارند انجام شده است . این ضربی ها را فقط ملاط گچی که در منطقه کازرون کیفیت فوق العاده ای دارد بر پا نگه داشته اند . گنبد این بنا به کلی خراب شده و از آن چیزی باقی نمانده است ، بنابراین نمی دانیم آجری بوده یا از قطعات سنگ ساخته شده ،به هر حال این گنبد طوری ساخته شده که به قسمت زیرین خود اتصال نداشته و فقط روی آن نهاده شده است.

بر طبق نقشه ، این بنا یک چهار طاق است . ساختمانهایی از این نوع در ایران به وفور یافت می شود . این بنا احتمالا نیایش گاهی بوده که مامن و پناه گاه یک محراب آتش بوده است . و بدون شک در گذشته اجتماعی از مردم گرد آن بوده اند که متفرق شده یا جذب کارهای کشاورزی شده اند . از آنجا که این بنا در میان حصاری از تپه های کم ارتفاع قرار گرفته است، از فاصله دور دیده نمی شود و به همین جهت تصور می شود که آتشکده کوچکی بوده خاص اهالی محل ، این آتشکده ،همانطور که اکنون نیز مشهود است بر سکویی خاکی خیلی کم قرار داشته است . در حول و حوش آن هیچ گونه اثری از بناهای ضمیمه برای نگه داری آتش یا محل سکونت رهبانان دیده نمی شود.

چهار طاقی بیشاپور:

شهر تاریخی بیشاپور یکی از پایتخت های دوره ساسانیان است که ویرانه های آن در ۲۳ کیلومتری غرب کازرون در کنار رودخانه شاپور و در دامنه ارتفاعات معروف به کوهمره و در کنار جاده ی شاهی روزگار باستان که یکی از مهمترین راههای ارتباطی بوده احداث شده است.

در ضلع شهر بیشاپور و در سمت راست خیابان اصلی شهر بقایای بنایی مکعب شکلی به نام آتشکده که از سنگ ساخته شده است ؛ مشاهده می گردد که نمونه ایی از فرم و معماری چهار طاقی هایی ساسانی می باشد که احتمالاً آتشکده ایی از زمان ساسانیان می باشد . البته ارتفاع این آتشکده در مقایسه با دیگر آتشکده های ساسانی کازرون کوجکتر می باشد . از این چهار طاقی تنها دو طاق آن در حال حاضر باقی مانده است.

……………………………….

* کارشناس میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری شهرستان کازرون

Popularity: 17%

مطالب مرتبط

• تخصیص اعتبار برای مرمت چهارطاقی بالاده / بخشی از تاریخ کازرون به بقا امیدوار ماند ‏
• چارطاقی جره در انتظار توجه مسوولین