ویژگی های این مقاله نگاه تازه آن به این بنای عظیم به عنوان یک مسجد جامع است . از زمان حفاریهای اولیه، این بنا به عنوان دارالاماره و مرکز حکومتی مورد توجه قرار گرفته بود .گریشمن با گمانه زنیهایی که انجام داده بود قسمتی از ساختار زیرین این مجموعه و سکه هایی که قدمت بنا را به دوران اموی برمیگرداند را یافته بود. مرحوم مهریار مطالعات جامعی را در رابطه با این بنا پیش گرفتند و با اشاراتی به هم زمانی احداث این دارالاماره با دارالاماره کوفه که در اوایل حکومت بنی امیه بنا گردیده بود و تحقیق در تشابهاتی که در فرم پلان و ایوان ها وجود داشت، به نتایج ارزندهای دست یافتند. ایشان این بار کاوش در این ساختمان عظیم را با دقتی بیشتر و از روی لایه های فوقانی دنبال کردند و ضمن تحلیل سکونت های متأخر لایه های فوقانی، به ساختار مسجدی بزرگ مربوط به قرن چهارم در لایههای سطحی دست یافتند. این لایه که یکپارچگی آن تمام این بنا را در بر میگرفته، بر روی لایه های زیرین که همان دارالاماره است ساخته شده بود و قبلاً کسی از وجود آن اطلاعی نداشت و تمام توجه کاوشگران قبلی به عظمت دارالاماره معطوف بود. در صورتی که مسجد جامع قرن چهارم بیشاپور که در منابع مکتوب با عظمتی که اکنون پیش روی ماست تشریح شده، تنها اندکی از سطح خاک سطحی پایین تر بود و با وجود نزدیکی، از دیدگان همه به دور مانده بود. در اینجا لازم است از آقای رضا نوروزی، باستانشاسی که در تمام این مدت در کنار استاد مهریار در طی عملیات حفاری این بنا همکاری داشتند یاد گردد. خلاصه مقاله زیر اشارتی کوتاه به مطالعات عمیقی است که مهریار برای پژوهشگران آتی به یادگار گذاشت. روحش شاد.

پیشگفتار
سیمای امروزی شهر بیشاپور پوشیده است از برخی دیوارهای فرسوده و آوار بناهای سنگی با جلوه تپه های پست و بلند و حلقه چاه های قناتهای متروک که بعضاً دایر است و هنوز آب رودخانه شاپور را به روستاهای غربی شهر می رسانند. مساحت پهنه این شهر باستانی به بیش از ۱۵۵ هکتار می رسد و آکنده است از ویرانه های ساخت و سازهای نخستین سده های دوران اسلامی که دست نخورده و بکر برجا مانده و نسبت به دیگر شهرهای دوران اسلامی که اغلب نابوده شده اند و اسناد و مدارک میراث تاریخی آنها به تاراج رفته است، شهر بیشاپور تا به امروز از گزند آسیب های ویرانگر در امان مانده و از امتیاز یکپارچگی عرصه های شهری و همجواری مصداقهای واقعی اسناد و مدارک مربوط به یک هزار سال از تاریخ معماری و شهری برخوردار مانده است.
وجود اهمیت و ارزش والای این شهر را جغرافینویسان دوران اسلامی برشمرده اند، افزوده بر آن در بخش های کوچکی از سطح شهر که تا کنون مورد بررسی و کاوش های باستانشناسی قرار گرفته است؛ مدارک معماری
و بافت شهری ارزشمندی آشکار گردیده که نشان می دهد معماری این شهر در دوران اسلامی رونق یافته و در ادامه حیات شهر نقشی بنیادین داشته است . ویژگیهای کالبدی و قابل اندازهگیری آثار برجامانده در آن نشانگر آن است که معماری تجربه شده شهر بیشاپور، پیشگام و سرمشق معماری و شهرآرایی در سرزمین های مسلماننشین جهان بوده است.
بررسی مصداق های واقعی معماری موجود دوران ساسانی شهر بیشاپور در همجواری با آثار معماری دوران اسلامی در آن، نشان دهنده سیر تحولات هنری، معماری و شهرآرایی دوران ساسانی و تداوم جان مایه آن در روند پیدایش و تحولات تاریخ هنر ایرانی در دوران اسلامی که نقش کلیدی آن تاکنون کمتر شناسایی و معرفی شده است . در این مقال کوشش بر شمردن بخشهایی از ارزش های مسلم فرهنگی تاریخی شناخته شده بیشاپور و نقش آن در تداوم معماری ایرانی پس از دوران ساسانی؛ با استناد به متون جغرافینویسان دوران اسلامی است.
خود را ناگزیر از افشای بغض از دست رفتن یکپارچگی این شهر تاریخی می دانم و در همین جا آسیب هایی را که تمامیت عرصه های شهری بیشاپور را تهدید نموده، مردود دانسته و با اظهار نومیدی از اقدامات اداری در تهران و شهرستان، رفع آسیب و پیشگیری از گسترش تدریجی فعالیتهای آسیب رسان به میراث ملی منحصر به فرد بیشاپور را از خداوند منان مسئلت می نمایم.
توضیح این که تدارک مقدمات ایجاد جاده عبوری بین شهری محور کازرون به قائمیه از طریق دو نیمه کردن شهر بیشاپور در سال ۸۱ با از میان رفتن اسناد بسیار مهمی از پل دوران متقدم ساسانی و از هم گسستن سنگ های به هم پیوسته پایه پل باستانی مقارن گردید .
سنگهای پایه پل باستانی با بست های فلزی در سطوح قائم و افقی و همچنین بست های دم چلچلهای، به یکدیگر پیوسته و با بستر طبیعی رودخانهای خود یکپارچه مانده و در مقابل سیل های بنیان کن رودخانه شاپور تاکنون دوام آورده بود.
جاسازی بستهای دمچلچلهای که بخشهایی از فلز در آن برجا مانده با اندازهای قریب به دو برابر بستهای فلزی دیگر بناهای دوره هخامنشی و همچنین متناظر آن در دوره ساسانی به کار رفته بود.
قفل و بست این سنگها به بستر سنگی رودخانه تا کنون متصل مانده و در زیر پایه پل پیشین که در مهاجمه سیلاب سال ۱۳۸۰ از جا کنده شد، مخفی مانده و تا سال جاری بجز حدس و گمانی که بر وجود آنها متصور بود، کسی از آنها خبر نداشت.
بیآنکه فرصت بررسی و مستندسازی و تهیه نقشههای موقعیت و تعیین راستای پل و ثبت و ضبط وضع موجود در کار باشد، تخته سنگ های این بنای ناشناخته را با ماشین آلات سنگین امروزی از بستر اصلی رودخانه ای آن جدا نموده و به گوشه ای از شهر ساسانی منتقل و تل انبار کرده اند.
هرچند که ویرانگری این اثر تاریخی در راستای بازشناسی هویت بنا و اثر حضور آن در مجموعه ضایعهای بزرگ به شمار خواهد آمد، با این حال لازم به ذکر است که تخریب پل تاریخی کمترین آسیبی است که با تثبیت کارآیی جاده عبوری بین شهری برعرصه شهر باستانی وارد خواهد آمد؛ انقطاعی ناصواب در میان نیمه شرقی شهر با نیمه غربی آن پدید آمده که خود مقدمهای بر نادیده انگاشتن ارزش های تاریخی فرهنگی این شهر بسیار مهم ایرانی از دوران پیش از تاریخ، دوران تاریخی و دوران ساسانی و قرون اولیه دوران اسلامی است.
نیمه شرقی شهر شامل غار شاپور، نقش برجستههای تنگ چوگان و قلعه دختر و همچنین قلعه پسر و دیگر برج مقبره -های تاریخی و غار پیش از تاریخ است و نیمه غربی شهر شامل محلههای حکومتی و محله های سکونتی و همچنین ساختمان قلعه حکومتی ( دارالاماره ) و مسجد جامع و بافت شهری بیشاپور است.
این اقدام نابجا مغایر با ضوابط قانونی حفاظت از این عرصه تاریخی است و امید براین است که به حالت اولیه برگردانیده شود و طبق طرح مصوب این جاده عبوری میان شهری از محدوده قانونی ثبتی حریم حفاظتی شهر بیشاپور حذف و طرح جاده انحرافی که پیش از اجرای جاده آسیبرسان پیشنهاد شده بود جایگزین جاده نوساخته گردد.
شرح موجز موضوع مقاله قلعه بزرگ غربی شهر بیشاپور از قدیم و در هنگام جنگ بین المللی اول عرصه بازبینی شرقشناسان بوده و همچنین در دوران جنگ دوم بین المللی و پس از آن مورد بازدید اولیه باستانشناسان و برخی کندوکاوهای عمیق ولی بینتیجه قرار داشته است.
گزارش اولیه بازبینی مقدماتی آن به شرح مختصر در دومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ارگ بم ارائه گردید . متن این گزارش طولانی در دو بخش و با دو عنوان؛ یکی پیشینه پژوهش ها و کاوش های باستان شناسی » سیمای شهر » و دیگری با عنوان « در بیشاپور در دومین و سومین « بیشاپور در دوران اسلامی جلد مجموعه مقالات کنگره باستان شناسی بم به چاپ رسیده است.
آثار معماری مسجد جامع بیشاپور در بالاترین لایه سطحی قلعه بزرگ غربی با جلوه هایی از سطح سنگ چینهای دایره ای شکل چند ستون سنگی نمایان بود، اما کسی نمی دانست که در بیست الی سی سانتی متری از سطحی که گله های گاو و گوسفند گیاهان خودرو را میچرند، کف خاکی مسجد جامع بیشاپور برجا مانده و به سادگی میتوان به آن دست یافت.
با آشکار شدن ستون های چهارگوشه حیاط، در تراز کف شبستان قبلی واقع در غرب بنای قلعه، طرح مسجد با دو ایوان در جهت شرقی و غربی و حیاط مرکزی محدود به رواقی با دو فرش انداز در سه جبهه شرقی، شمالی و جنوبی خوانا گردید.
یادآوری این نکته ضروری است که در ترکیب معماری ستون های دو ایوان متقابل شرقی و غربی بنای مسجد، در واقع از همان ستون های بنای عمیق بهره جسته اند که از ترکیب نه چندان ماهرانه قطعه سنگ های تراش نمای کاخهای دوره ساسانی پدید آمده بود و تنها سطح کف بنای مسجد بالاتر آمده و با تغییراتی که در وضع ایوان ها و حیاط های بنای اصلی صورت گرفته حیاط مسجد بر روی ساخت و سازهای سرپوشیده بنای اصلی گسترش پیدا کرده است.
نمایان شدن طاق نمای فضای محراب در عمق ناو میانی؛ در نمای شرقی باروی پیرامونی فرشانداز ششم شبستان غربی، مشخصات مسجد جامع قرن چهارم هجری را تکمیل نموده و پس از ساماندهی فضای عمومی بنا، بخش هایی از آن به طور موقت تثبیت و مرمت گردید.
با این ترتیب لایه سطحی چاردیواری محصور در برج و باروی قلعه غربی که زمانی بنای حکومتی بیشاپور در آن جا داشت، پس از تحولات معماری چهار قرن اولیه دوران اسلامی که به خودی خود با تحولات اجتماعی نیز همراه بوده و ساخت و سازهایی در چند سطح و احتمالاً چند دوره ساختمانی با طرح های گوناگون در فضای قلعه را به همراه داشته، پیدایش لایه ای به ضخامت سه متر را موجب شده است که در آخرین دوره و در بالاترین لایه آواری ناشی از این ساخت و سازها، نشانه های معماری فضای توسعه یافته مسجد جامع شناسایی گردید.

Popularity: 10%

مطالب مرتبط

• مطلب مرتبطی وجود ندارد